همنوعخواری یا کانیبالیسم چیست؟
این ادعا که مردمان دیگر جوامع به همنوعخواری [کانیبالیسم] اشتغال دارند، یعنی اینکه تن آدمهای دیگر را به جای غذا یا بهمنظور ادای فرایض مناسکی میخورند، در ادبیاتی که دربارهی جوامع غیر-غربی است رواج فراوانی داشته است. منشأ این ایده در فرهنگ غربی به سرآغاز ثبت تاریخ بازمیگردد. در قرن پنج پیش از میلاد، هردوت، پدر تاریخ و قومنگاری، اشاره میکند که همسایگانِ سکاها، یعنی مردمانی که حاشیهی شرقی تمدن یونان میزیستند، اندروفاگیاند (در یونانی به معنای آدم.خوار). ایرلندیهای پیش از مسیحیت و اسکاتها نیز همینسان توصیف شدهاند. این توصیفات توجیهی بود برای جنگ علیه آنان. همین اتهام به گروههای اقلیت اروپایی نیز زده شده است. ازاینرو رومیان به مسیحیان اولیه اتهام همنوعخواری میزدند. در قرون وسطی برخی زنانی که برای اشتغال به جادوگری و پرستش شیطان آموزش دیده بودند متهم به همنوعخواری میشدند. یهودیان نیز با این اتهام روبرو بودند. این اتهامات در اروپا قرنها توجیهی بود بر امواج آزار و اذیت، کشتار و تفتیش عقاید.
در قرن پانزدهم این انگارهی همنوعخوارانه توصیفی به دست میداد از مردمانی بهراستی بیگانه که اروپاییان در جریان گسترش مرزهای خود در سرزمینهای فراسوی دریاها با آنها روبرو میشدند. در قرنهای بعد اروپاییان با هر گروهی مواجه میشدند اتهام این عمل را به آنها منتسب میکردند. از جملهی کسانی که برچسب همنوعخوار بر آنها نهاده شد مردمان کارائیب (واژهی متداول برای این عمل از آنها گرفته شده است)، آزتکها و دیگر بومیان شمال و جنوب قارهی آمریکا بودند. در گذر زمان، لقب همنوعخوار به مردمان آفریقا، جمعیتهای پراکندهی در جزایر اقیانوس آرام همچون ساکنان جزایر هاوایی، بومیان استرالیا، مائوریهای نیوزیلند و مردمان فلات پاپوا گینهنو نسبت داده شد. جالب است که خود اروپاییان نیز مکررا توسط افرادی که با آنها روبرو میشدند همنوعخوار نامیده شدهاند. ازاینرو پرسوجوی پیوستهی بریتانیاییها از اینکه آیا اهالی هاوایی جسد کاپیتان کوک را پس از کشتنش خوردهاند، مردمان هاوایی را به این نتیجه سوق داده بود که همنوعخواری یک رسم سوگواری مرسوم میان بریتانیاییهاست.
همهی این پدیدهها به یک الگوی قابلشناسایی و پایدار اشاره دارد: باور به «دیگران» بهمثابهی همنوعخواران. لیکن شواهد دالّ بر وجود چنین رسمی معمولا مبتنی بر برداشتهای نادرست فرهنگی یا روایت دستدومی است که به قدری کافی تکرار شدهاند تا به عنوان عقیدهی رسمی پذیرفته شوند.البته این بدان معنا نیست که همنوعخواری هرگز اتفاق نیفتاده است، از جمله در گذشتهی ماقبل تاریخ. گاهی مردمان هر جامعهای با هدف بقا، یا بهعنوان یک گونه رفتار کجروانه و یا بهتصور برخی فایدههای پزشکی به این عمل متوسل شدهاند. اما چنین موارد نادری همواره نهی شدهاند و هرگز مورد اغماض قرار نگرفتهاست. لذا این برداشتی نادرست است که تصور کنیم جامعهای وجود داشته است که به معنای وسیع این کلمه «همنوعخوار» بوده است.
ترجمه از
Barfield , Thomas. (1997). the Dictionary of Anthropology. Blackwell, p. 47.
کلمات کلیدی:
